Aanbiedingen | Links | Sponsors | Sitemap | Contact

Schubertiade: Meisterkurs für Liedgesang in Schwarzenberg

Van 3 tot en met 8 september 2012 vond in Schwarzenberg de Schubertiade plaats. Charles Mol woonde de masterclass met bas-bariton Thomas Quasthoff en pianist Justus Zeyen bij en brengt verslag uit.

Schwarzenberg, een heel klein dorpje in het Bregenzerwald in Oostenrijk waar elk jaar de Schubertiade wordt gehouden. Alhoewel ik het gebied wel ken van de wintersport ben ik nog niet eerder bij dit muzikale evenement geweest. Zo'n klein dorpje, en dan zo'n muzikale traditie op zo'n hoog niveau. Het plaatsje stroomt op maandagochtend vol met bezoekers. Alles is keurig geregeld en ik word door scouts naar een - gratis - parkeerplaats gedirigeerd. Er kunnen 500 mensen in de Angelika Kaufmann-zaal, en hij komt zowat voor driekwart vol met liefhebbers van het lied. Een groot bord met rode rand en doorgestreepte telefoon herinnert ons eraan dat de mobiele telefoons uitgezet moeten worden. Dan komt Thomas Quasthoff het podium op. Het lijkt moeizaam te gaan met die korte beentjes, maar als hij begint dan is daar ineens de meester van het lied! Zijn handicap lijkt geen enkele belemmering te zijn, want regelmatig komt hij van zijn stoel af en gaat naast de zanger(es) staan om het voor te doen. Of hij pakt smachtend de hand van de zangeres als hij de passage niet liefdevol genoeg vindt. Er is jammer genoeg geen programma gemaakt, dus we moeten het hebben van de aankondigingen. De cursisten zijn vrij jonge mensen, zo te zien twintigers.

Samuel Hasselhorn, bariton / Takako Miyazaki, piano

Bariton Samuel Hasselhorn (22 jr, Göttingen) komt op en zegt dan even wat hij gaat zingen. Maar het is jammer genoeg onverstaanbaar. Dan zegt Thomas Quasthoff ineens: "Ga eens recht staan, het lijkt wel of je zwanger bent." De zanger stond inderdaad nogal achterover geleund. En dan: "Sie sind ja auch Schauspieler, nicht nur Sänger." Die boodschap zouden we nog meermalen te horen krijgen. Samuel is een lichte bariton, wel mooi helder. Maar Thomas Quasthoff raadt hem aan om meer ruimte onderin te geven, zodat de stem meer onderkant krijgt en de klank voller wordt.

Hugo Wolf - Der Jäger
Een moeilijk lied, maar het gaat best goed, totdat hij komt aan de passage: 'Ich höre in des Waldes Nacht die alten Blättern flüstern'. "Stop: Durf hier heel zachtjes te zingen, die blaadjes fluisteren." Dan sterft de donder weg, maar dat vindt Thomas Quasthoff "atmosphärisch etwas dünn". Het lied eindigt op: 'Und küss und hab mich wieder'. Het klinkt niet erg verleidelijk, en Thomas Quasthoff vraagt aan Samuels vrouw, ook in de zaal, of zij het wel verleidelijk vindt. Nu kan ze geen ja meer zeggen, want Thomas heeft het zojuist nog eens flink aangedikt en de hele zaal moest er erg om lachen.

Franz Schubert - Der Jüngling und der Tod
"Ich lächle dir, O Knochenmann." Samuel kijkt er wat nors bij, waarop Thomas Quasthoff hem direct karikatureert met zijn geweldige gelaatsexpressies en weer ligt de zaal dubbel. En dan doet hij het met een glimlach voor, maar Samuel pakt het maar ten dele op. En dan is daar de dood: Es ruht sich kühl und sanft in meinen Armen. Geen crescendo! In een crescendo zit geen rust!

Diana Haller, mezzosopraan / Justus Zeyen, piano

Franz Schubert - Auflösung
De Kroatische mezzosopraan Diana Haller begint: "Verbirg dich, Sonne, denn die Gluten der Wonne" Zij heeft een grote stem, maar met knallende uitschieters. Dan grijpt Thomas Quasthoff in: "Das Publikum hat das Recht deine innerliche Emotion mitzufühlen!" Oei, die zit. Er zit niet veel verbetering in, hoewel Thomas heel duidelijk is en het ook meermalen voordoet. Af en toe trekt hij de vreemdste grimassen: zó moet het niet. Dat is dan wel wat overdreven, maar hij heeft zijn punt duidelijk gemaakt. Aan het einde: "Die süssen, die süssen ätherischen Chöre" Dat knalde er ook zo maar uit. Opnieuw, mondje tuiten: die süssen, die süssen En nog eens, en nog eens, hij aait over haar hand. Dan toch maar een applaus.

Hugo Wolf - Lied der Mignon
"Kennst du das Land wo die Zitronen blühen" Op elke opmerking van Thomas Quasthoff heeft Diana wel weer haar weerwoord, totdat het hem tenslotte gaat irriteren. Dat maakt hij een persiflage op Dianas commentaar, waarom iedereen moet lachen. Dat is afdoende, tenminste voor even. Hij zegt verder: je moet niet teveel nadenken over de techniek, of die kaak wel los zit en zo, maar gewoon zingen.

Thomas Stimmel, bas-bariton / Heinz Chen, piano

Bas-bariton Thomas Stimmel (27 jaar, München) is de eerste die luid en duidelijk aankondigt wat hij gaat zingen: Der Atlas van Schubert. Dat is echt een verademing na zijn onduidelijk mompelende voorgang(st)ers.

Franz Schubert - Der Atlas
"Die ganze Welt muss ich tragen", hij gaat voluit. "Ich trage Unerträgliches", ook voluit. Mooie stem, dat zeker. Thomas Quasthoff: "Stop, zachter bij 'Ich trage Unerträgliches', en zeker geen portamento bij 'im Lei-be'. Nicht zu nett!" Dat zegt hij meerdere keren. Naar een crescendo met "unendlich glücklich", en dan ineens vlak en zacht: "unendlich elend!" Thomas Stimmel pakt het allemaal goed op. Applaus. Dan gaat hij Das Fischermädchen zingen, ook uit Schwanengesang. Wat een contrast met Der Atlas. Maar hij deed het al heel mooi, nog voordat Thomas Quasthoff iets kon zeggen. Maar dan: "Es sieht so aus, als hättest du was am Schulter!" Jaja, de lichaamstaal moet ook kloppen. "Du schönes Fischermädchen, treibe den Kahn ans Land. Komm zu mir und setze dich nieder, wir kosen Hand in Hand." Bij elke keer dat er opnieuw ingezet werd zag het er overtuigender uit en klonk het ook verleidelijker. Heel mooi.

Franz Schubert - Die Stadt
Heinz begint, maar komt niet verder dan vijf maten. Justus Zeyen vindt het niet ritmisch, grijpt in en doet het zelf voor. Heinz begint opnieuw, en Justus Zeyen klopt de maat mee. Nog niet goed, opnieuw, opnieuw. Die laatste zestiende noot in elke maat moet er absoluut zijn, weer een keer opnieuw. Tenslotte mag Thomas S beginnen, maar het is niet poëtisch genoeg. Thomas Q doet het voor en op zijn inmiddels bekende manier raffelt hij de tekst af. Geen gehoor natuurlijk, dat is iedereen duidelijk. Als tegenstelling gaat hij dan heel mooi declameren: Am fernen Horizonte erscheint, wie ein Nebelbild, die Stadt mit ihren Türmen, in Abenddämmrung gehüllt. Ik moet direct denken aan Maarten Koningsberger die mij op het hart drukte om toch vooral veel te declameren.

Franz Schubert - Aufenthalt
Tijdens het voorspel frunnikt de zanger even aan zn neus, en Thomas Quasthoff stopt meteen. Niet aan je neus frunniken, maar de spanning van het voorspel juist vasthouden met je lichaamstaal. Hij doet het voor, en kijkt daarbij onbeweeglijk en strak de zaal in. Wat een verrassing, ook Duitsers hebben weleens een verkeerde uitspraak: 'Und wie des Felsen uraltes Erz'; hij zingt: "Eerts". Thomas Quasthoff springt erop in: het moet rijmen, dus wordt dat dan 'Schmeerts' i.p.v. 'Schmerz'? Lachen. Opnieuw, en Thomas Stimmel zingt per ongeluk voor de tweede keer 'Eerts'. Weer lachen. Ja, als je iets verkeerd hebt ingestudeerd is het er weer moeilijk uit te krijgen. Vanaf het begin opnieuw, en niet aan je neus frunniken!

Anna Harvey, mezzosopraan / Loon Tze Tan, piano

Franz Schubert - Der Tod und das Mädchen
Doeoeoemm, doem doem, doeoeoemm daar komt de dood met trage maar zekere tred aan. Direct grijpt Justus Zeyen in, nog voordat de zangeres Anna Harvey (Cambridge) heeft ingezet. Pianist Loon Tze Tan moet nu de eerste tel telkens ietsje vertraagd inzetten, haast onmerkbaar, en Justus Zeyen doet het voor. Nou, dat komt aan: die dood is nu nog onvermijdelijker geworden. Dan zij weer in een sneller tempo, geëmotioneerd: "Vorüber, geh, wilder Knochenmann!" Dan, weer langzaam, komt toch echt de dood: "Gib deine hand, ich bin nicht wild, sollst sanft in meinen Armen schlafen." Thomas Quasthoff: Niet zo wild, die dood is gelijkmatig en zonder crescendos. Hij doet het voor met zijn sonore stem zonder stemverheffingen, spelend met vibrato en en passant nog even eindigend op die lage E die zij natuurlijk niet kon halen. Nog een keer, en nog eens. Wel beter, maar dat vibrato blijft er gewoon in zitten. Toch mooi gezongen door Anna, heel sfeervol, een echt liedmens. Thomas Quasthoff kon het niet nalaten om haar uitspraak van het Duits nogal eens te corrigeren.

Richard Strauss - Traum durch die Dämmerung
"Weite Wiesen im Dämmergrau." Ze zingt het prachtig pianissimo en het lied is een genot om naar te luisteren. Maar de Duitse uitspraak is natuurlijk heel moeilijk voor een Engelse. Thomas Quasthoff doet het voor, en maakt er ook nog even een karikatuur van: het kortaf gesnauwde Duits van een Tweede Wereldoorlog-film. En dan heel lieflijk en poëtisch: "durch Dämmergrau in der Liebe Land". Het hele lied very relaxed, nergens forte! En dan komt het probleem met de tsch-klank. "Ich gehe nicht schnell, ich eile nicht." Opnieuw en opnieuw, maar het is moeilijk voor haar. Thomas Quasthoff merkt op dat het best een goed lied voor een ambtenaar zou zijn en verontschuldigt zich direct erna weer. Dan: 'durch Dämmergrau in der Liebe Land, in ein mildes blaues Licht'. Hij gaat naast haar staan, beweegt haar arm heen en weer, en op 'mildes blaues Licht' streelt hij haar hand. De kleur wordt meteen nog milder en nog blauwer.

Richard Strauss - Schlagende herzen
Het hart van de jongeman slaat vol spanning, want hij heeft een gouden ring voor zijn lief: Kling-klang, kling-klang. "Stop: dat moet verwachtingsvol zijn en met enthousiasme!" En Thomas Quasthoff doet weer eens op zijn bekende manier voor hoe het niet moet. En dan ook hoe het wel moet. Anna moet erbij knielen, anders kan hij er niet bij. Hij maakt zijn punt wel duidelijk, zo. En dan verder: 'Zwischen Wiesen und Feldern ein Mädel stand, Kling-Klang, kling-klang.' "Stop: meer innerlijk!" En dan laat hij haar hardop de tekst lezen, waarbij die arme Anna weer herhaaldelijk op haar toch niet al te slechte - Duitse uitspraak wordt gecorrigeerd. Het zijn nuanceverschillen, maar toch.

Anna Alàs i Jové, mezzosopraan / Ainoa Padrón, piano

Gustav Mahler - Blicke mir nicht in die Lieder
Nog voordat de zangeres kon inzetten: "Niet wachten tot je aan de beurt bent, meegaan in de muziek!" De zangers onder ons kennen het allemaal: de pianist heeft een lange intro waaraan hij zijn muzikale hart kan ophalen. Zeker als beginnend zanger stond je te popelen om zelf te gaan zingen, en je was er haast een beetje verlegen mee, vooral als de pianist het heel mooi speelde. Dat gebeurde hier ook. Geniet er gewoon van en laat je meevoeren.

Gustav Mahler - Ich bin der Welt abhanden gekommen
Anna Alàs i Jové doet dit meer dan voortreffelijk en iedereen is onder de indruk. Thomas Quasthoff kan het niet nalaten om het hele lied voor te zingen met Justus Zeyen aan de vleugel. En dan mogen Anna Alàs i Jové en Ainoa Padrón weer. Vooral bij de laatste regels - 'Ich leb allein in meinem Himmel, in meinem Lieben, in meinem Lied' smelten we weg op haar prachtige pianissimo. Thomas Quasthoff zelf is duidelijk onder de indruk, en geeft haar een ongekend mooi compliment.

Thomas Quasthoff bedankt de cursisten en iedereen in de zaal, wenst hen succes en heeft daar ook vertrouwen in. En dan nog een klemmend advies: "Nicht minimalistisch singen, dass ist der Tod für die Musik!" De cursusdag is voorbij en wij lopen de zaal uit met Mahler nog in ons hoofd.

Na afloop van de masterclass door Thomas Quasthoff en Justus Zeyen, foto: Charles Mol


De laatste dag is er dan het slotconcert, waarop de cursisten kunnen laten zien wat ze hebben opgestoken. Er is een greep gedaan uit het behandelde repertoire, en het was weer herkennen en genieten. Bij alle kritische passages zit ik op het puntje van mijn stoel, benieuwd of de vertolkers zouden doen wat de meester hen had geleerd. Meestal wel, en dan is het ook dubbel genieten. En allemaal krijgen ze een daverend applaus en de aanwezige Nederlanders gaan er volgens goede Nederlandse gewoonte bij staan. Het was een geweldige belevenis, en dat is een staande ovatie waard!



VvhL - KVK-nr. 40445139