Het thema van Internationaal Lied Festival Zeist is dit jaar Terug naar de natuur. Gaf dit jullie veel ruimte?
‘Een prachtig thema’, zegt Henriette, ‘maar ook heel breed. Juist die breedte bleek zowel een kans als een uitdaging. Eigenlijk waren Maurice Lammerts van Bueren en ik al aan het brainstormen over een ander idee: een programma samenstellen met repertoire van buiten Europa. Uiteindelijk hebben we die twee lijnen gecombineerd. Dat vraagt soms om creatieve keuzes, maar het levert ook verrassende verbanden op.’
‘Het zoeken naar geschikt repertoire begon zonder vast startpunt. We zijn echt begonnen met een blanco canvas: wat kennen we, wat past, wat willen we ontdekken? Daarbij kwam al snel een praktische realiteit om de hoek kijken: de wereld is te groot voor één programma. We hebben al veel Amerikaans repertoire gedaan, dus daar zijn we maar begonnen. Denkend aan de Hermit Songs van Samuel Barber kwamen we terecht bij mogelijke liederen van Jake Heggie en schoot Maurice een prachtig lied van Jodie Goble te binnen; van het een kwam het ander. Het is meer een proces van verzamelen en combineren. Soms weet je: deze componist móét erin. Maar het groeit gaandeweg, en er worden onderweg veel “darlings gekilled”’, vertelt Henriette, ‘waaronder Barber!’
‘Het thema Terug naar de natuur bood ons bovendien ruimte om bijvoorbeeld die geweldige Acadische volksliederen in een bewerking van Carl Philippe Gionet te programmeren, waarin de natuur op verschillende manieren tot leven komt: in een levendige boerendans of in het beeld van de Poolster. De Acadische traditie zelf gaat terug op Franse kolonisten die zich vanaf de 17e eeuw in Canada vestigden. En wie tipte ons … Jared Michaud, net nieuw bij de Vrienden, dankjewel.’
‘Bij het kiezen van niet-Europese componisten hebben we in één geval wel een klein beetje vals gespeeld . We wilden graag Neige sur les orangers van Maurice Ohana opnemen. De titel en zeker de Andalusische sfeer die het lied oproept, overtuigden ons. Maar ja, hoewel geboren in Marokko, was hij verder toch behoorlijk Frans! Hiertegenover staan de andere componisten, uit alle windstreken. Wat dacht je van de Australiër Calvin Bowman en diens Little Duck, een ontdekking voor mij! We doken ook in repertoire uit Zuid-Afrika, wat uiteindelijk leidde tot een prachtig lied van Hendrik Hofmeyr, getoonzet op een minstens zo’n indrukwekkende tekst.’
Wat gebeurt er met het klassieke lied wanneer je Europa even achter je laat?
‘Hoewel het programma geografisch buiten Europa kijkt, blijft het stevig geworteld in de klassieke liedtraditie. Die traditie heeft zich wereldwijd verspreid. Wat wij doen is nadrukkelijk geen wereldmuziek, maar kunstlied in die bredere context. In oudere ‘art songs’ is vaak nog sterk de Europese invloed herkenbaar, terwijl bij modernere componisten de muzikale taal internationaler wordt. Tegelijkertijd zijn er componisten bij wie juist heel uitgesproken regionale invloeden doorklinken. Dat hoor je bijvoorbeeld in Zuid-Amerikaanse muziek van Heitor Villa-Lobos in A Floresta do Amazonas, maar ook bij Astor Piazzolla. Daarnaast is er de heldere, eigentijdse klanktaal die je aantreft in de liederen van componisten als Sally Whitwell , Jake Heggie en Calvin Bowman.’
‘Uiteindelijk laat het programma ook zien hoe klein de muzikale wereld eigenlijk is. Componisten uit verschillende continenten blijken vaak met elkaar verbonden, via studie, reizen of invloeden. De oorsprong van art song is Europees, zeker. Toch kan je inmiddels misschien beter spreken van een mondiale liedtraditie.’
Is er een continent waar je een bijzondere band mee voelt?
‘Persoonlijk heb ik een ongelooflijk warm kloppend hart voor Australië, omdat ik daar een tijd heb gewoond. Hoe bijzonder is het dan om een prachtige tekst van Michael Leunig, bij leven cartoonist van een groot landelijk dagblad en geliefd dichter, te laten klinken in een werk van Bowman? En tegelijkertijd ontstond ook de wens om andere persoonlijke verbindingen te verkennen: zo wilde Maurice, vanwege zijn Indische roots, graag iets met Indonesië doen. Dit leidde uiteindelijk naar muziek van Mochtar Embut.’
Wat hoop je dat het publiek meeneemt naar huis?
‘Nieuwsgierigheid’, zegt ze zonder aarzelen. ‘Dat mensen iets horen en denken: dit wil ik verder ontdekken. Misschien zelfs: dit wil ik zelf zingen. Bijvoorbeeld die Amazone-liederen van Villa-Lobos. Daarmee sluit het programma aan bij een bredere tendens binnen het liedrepertoire: het verkennen van minder bekend werk. We zijn daarin volstrekt niet uniek, en dat is juist mooi. Er gebeurt ontzettend veel. Denk alleen al aan de prachtige, vernieuwende programma’s die we tijdens de audities in Zwolle mochten beluisteren, en aan de diverse en spannende recitals tijdens Internationaal Lied Festival Zeist.’
Voor Henriette is het maakproces onlosmakelijk verbonden met samenwerking.
‘Veel ideeën ontstaan in gesprek met andere musici. Ik had een tijdlang een concertserie voor vocale kamermuziek, waarin ik instrumentale duo’s en ensembles uitnodigde onder de voorwaarde dat ik zelf meedeed. Zo ontstonden steeds oorspronkelijke programma’s, vaak in samenwerking met componisten. Iedereen neemt iets mee, en zo groeit het verder.’
‘Die open werkwijze is essentieel: je moet een programma ruimte geven en niet alles vooraf dichttimmeren. Juist dan ontstaan onverwachte verbindingen en nieuwe invalshoeken. Voor dit programma was het bijzonder om te ervaren hoe enthousiast componisten als Bowman, Gionet en Hofmeyr reageerden en zonder enig probleem hun muziek en expertise met ons deelden.’
En wil je ons iets vertellen over nieuwe programma’s in de toekomst?
‘Kijkend naar de toekomst staat er een nieuw programma met Lineke Lever op de planning, met in de hoofdrol de Nederlandse pianist, componist en zanger Hans Schouwman (1902–1967), een dienstbare, creatieve en – is de indruk na twee ochtenden onderzoek bij het Nederlands Muziek Instituut – bescheiden vakman, begeleider van alle grote zangers van zijn tijd. Van hem zullen we sowieso drie liederen uitvoeren op prachtige teksten van Staring.’
Maar voordat Henriette alweer losbarst met enthousiaste en inspirerende ideeën, vraag ik haar of ze alvast één tekst met ons wil delen. Het wordt A little Duck van Michael Leunig.
Joost van der Linden
A little duck
With a bit of luck
A duck
Will come into your life.
When you are at the peak
Of your great powers.
And your achievement towers
Like a smoking chimney stack
There’ll be a quack
And right there at your feet
A little duck will stand;
She will take you by the hand
And lead you
Like a child with no defence;
She will lead you
Into wisdom, joy and innocence.
That little duck.
I wish you luck.
Michael Leunig
Dutch Dutch 
English
